Park Gavrila Principa (Finansijski park) i počeci planskog ozelenjivanja Beograda
Piše: Slobodan Mandić
O prvim počеcima ozеlеnjivanja Bеograda imamo vеoma oskudnih podataka. Prеma kritici Emilijana Josimovića iu 1867. stara varoš u Šancu obilovala jе privatnim vrtovima: „Dok još bеhu Turci ovdе, njihovе mnogе baštе, koliko-toliko prinosahu čišćеnju vazduha…”
Težnja da novi grad pruži stanovništvu zdravije i udobnije životne uslove izražena je u pokušaju da se 1848. godine podigne park, koji je bio projektovan na Vračaru, na prostoru nekadašnjeg državnog vinograda, kod „Doktorove kule” (Kneza Miloša 103). Popečiteljstvo finansija je čak napravilo i predračun izdataka za izvođenje parka, ali je nastala teškoća oko sastavljanja specifikacije troškova, a nije se znalo ni ko bi bio odgovoran za njegovo održavanje.
No, priča o izgradnji i nastanku prvog parka na području Beograda seže koju godinu ranije, u vreme kada je knez Miloš Beratom iz 1830. godine dobio nasledno kneževsko pravo, što do tada nije uspelo ni jednom hrišćanskom velikodostojniku u Otomanskoj carevini. Već od te godine zvanično je odobrena upotreba zvona na crkvama i osnivanje kneževske vojske, bolnica, štamparija, škola i pošte. Upravo tada na Savskoj padini počinje izgradnja rezidencijalnog boravišta za sinove kneza Miloša, Milana i Mihaila Obrenovića. Tada je izgrađena duga i prostrana zgrada na jedan sprat, koja je koristila knezu za zabavu i prijeme stranih gostiju. Gradnja ovog kompleksa započeta 1829, a završena 1836. godine, obuhvatala je i veliku baštu, odnosno jezgro budućeg parka, građenog u engleskom stilu. Tako je izgrađen najstariji park na području grada Beograda, koji će sticajem istorijskih okolnosti jula 1864. godine za vreme kneza Mihaila biti proglašen prvim javnim parkom u Beogradu. To je današnji park Gavrila Principa, koji se sve do 2017. godine nazivao Finansijski park. Prostire se između ulica kneza Miloša na istoku, Admirala Geprata na severu, Balkanske na zapadu i Nemanjine ulice na jugu. Između parka nalazi se zgrada Vlade, Ministarstvo finansija, Vrhovni kasacioni sud i Amam kneza Miloša, spomenik kulture, takođe sagrađen 1836. godine.
Park danas pokriva površinu od 1,95 hektara, dok je kroz istoriju bio znatno prostraniji. Jedan dokument govori da je na podizanje parka „bašče i hauza” izdato preko 10.000 groša. U to vreme, Beograđani su park koji se prostirao kroz imanje Obrenovića nazivali Sovjetski park i Park veća pošto je bio zatvoren za javnost. Nakon što su Milan i Mihailo Obrenović otišli u inostrastvo (jun 1839), park su predali državi, a ona ga je kasnije dala Ministarstvu finansija, pa je tako park postao poznat kao Finansijski park.
Za nastanak prvog parka je važno istaći i da je knez Miloš razvoj grada usmerio ka Savskoj padini, gde je imao velike komplekse zemljišta, ali je važniji razlog bilo to što je taj deo grada bio van dometa turskih topova sa Tvrđave (reč je o prostoru između današnjih ulica Kraljice Natalije i Nemanjine)….u gradu koji se preobražavao iz turske kasabe u evropsku varoš, iz pograničnog grada u kulturni, prosvetni i administrativni centar, mukotrpno prerastajući u prestonicu Srbije.
Idejni tvorci urbanističkog razvoja Beograda posebnu pažnju pridavali su zelenim površinama u gradu. Za podizanje zelenila u Beogradu i njegovoj okolini treba pomenuti da velike zasluge pripadaju Atanasiju Nikoliću, inženjeru i profesoru Liceja, Njegovo delo je Topčiderski park (tada daleka periferija), Košutnjak i voćni rasadnik na Topčideru. On je ostavio lepo urbanističko nasleđe u zasađenim drvoredima po beogradskim ulicama. Veliku širinu Terazija je popunio kestenovima u više redova, Knez Miloševu nizom jablana, dok je širinu Topčiderskog druma popunio stablima topola. Rasađivanje ukrasnog drveća, započeto prethodnih godina na Terazijama, intenzivirano je od 1868. godine, naročito ispred zgrada državnih institucija i crkava, a posebna važnost pridavana je održavanju parka na Kalemegdanu.
Nekoliko novih pojava, koje su pokazivale da vlasti ulažu napor da zaštite javni red, ukazuju na opštu društvenu modernizaciju i težnju da se gradska svakodnevica emancipuje u odnosu na orijentalno nasleđe. To se, pre svega, odnosi na česte pritužbe i kažnjavanje pojedinaca zbog uvreda na javnom mestu, ili pak na kažnjavanje prestupnika koji je kidao cveće u tek otvorenom parku – za šta je sankcija bila 4 dana zatvora. Upravo tom kaznom je 1. aprila 1866. godine osuđen terazijski kalfa Vujica Marković iz Svilajnca jer je u Topčiderskom parku kidao cveće jorgovana. U presudi se ističe da se optuženom ne uvažavaju izgovori da nije znao da je zabranjeno cveće brati, jer je morao videti izdignute table gde je istaknuta zabrana slobodnog branja cveća.Takođe, optuženi se pravdao time da je video još jednog momka kako na tom mestu cveće kida. Naposletku je kalfi kazna zatvora zamenjena novčanom kaznom („po tri cvancika dnevno”, IAB, UGB, 1866, K.925, f. X, 62).
Pažnju gradskih vlasti takođe su privlačila i oštećenja drveća učinjena od strane najmlađih u igri, te se u sklopu mera održavanja parka na Kalemegdanu aprila 1869. godine pozivaju kućne i druge starešine „da svojim mlađima strogo preporuče čuvati se od svakog kvara, bilo to da drva lome ili što zakidaju, kao i sve drugo čime se šteta nanosi, jer u protivnom svaki će bez razlike, koji se u tome uvati, na što će policija naročito paziti, pored naknade štete iskusiti zakonom propisanu kaznu” (IAB, UGB, 1869, K. 1165, f. XVI, 77). Nepunu deceniju kasnije, marta 1878. godine, komandant grada pukovnik Gruja Mišković naređuje da kalemegdanski park, a i druge gradske livade, čuvaju invalidi, da ne bi ko pravio štetu, a i travu gazio. On nalaže gradskoj upravi da najstrože istupi i zabrani đacima igranje po gradskom polju, a i uopšte, svima bez razlike, lomljenje drveća po parku i klupama (IAB, UGB, 1878, K. 1741, f. III, 263a).
Današnji izgled park će početi da dobija 1889. godine kada je srušen deo kompleksa, a na mestu konaka izgrađena nova zgrada Ministarstva finansija, prema projektu arhitekte Dušana Živanovića. Još jedno preuređenje uslediće dvadesetih godina XX veka, izgradnjom zgrade Vlade Republike Srbije i zgrade Direkcije državnih dugova. Izgled parka će potom opet biti izmenjen razaranjem tokom nemačkog bombardovanja 1941. godine. Savremeni izgled parka biće uobličen u periodu nakon Drugog svetskog rata, a kompletna rekonstrukcija izvršena je 2004. godine, nakon čega je u parku postavljen spomenik knezu Milošu, koji gleda na istoimenu ulicu. Potom sledi još jedna rekonstrukcija 2011. godine, da bi 2015. godine bio postavljen spomenik Gavrilu Principu, a Skupština grada Beograda zvanično je 18. aprila 2017. godine promenila ime parka u Park Gavrila Principa.
Naposletku, napomenimo i da je uočeno da su u vremenu uoči razvoja urbanih zelenih površina, beogradske prostitutke primale mušterije uglavnom po privatnim kućama ili po sobama u gradskim mehanama i kafanama, a potom su počele da „posluju” i po parkovima. Ali parkovi takođe postaju i pozornica za strastvene zagrljaje parova koji jednostavno nisu imali drugo skriveno mesto za intimne odnose. Takvi prestupi su od strane vlasti obično kvalifikovani kao bludničenje i prestup izazivanja „javne sablazni”. Tako u jednom policijskom raportu Kvarta terazijskog Upravi grada Beograda od 27. septembra 1903. godine možemo pročitati da je izvesna Ljubica Glišić iz Valjeva, služavka, uhvaćena „na delu provođenja bluda” sa jednim vojnikom u parku Ministarstva finansija (IAB, UGB, 1903, 2162, 587).
Was this helpful?
3 / 0