Slobodan Mandić, arhivski savetnik, ma istoričar
Istorijski arhiv Beograda
slobodan.mandic@digitalnaistorija.net
Holokaust u Beogradu: skrajnuti džepovi saznanja
apstrakt: Različiti aspekti i pitanja vezana za Holokaust, genocid i masovnom teror koji su sprovodili nacistička Nemačka i njeni saveznici za vreme Drugog svetskog rata na području Srbije i Beograda, već su decenijama u fokusu pažnje istraživača različitih profila. Na temelju ovih istraživanja i objavljenih radova, dobrim delom utemeljenih na primarnim istorijskim izvorima, baziraju se naša znanja o ovoj izuzetno važnoj temi, koja čini i deo našeg današnjeg identiteta. Pregledom i uvidom u sadržaj naučne produkcije u kojoj učestvuju ne samo domaći, već i eminentni strani autori, uviđa se međutim i pojava radova koji samo ponavljaju ili kompiliraju zaključke starijih istraživanja. U cilju prevazilaženja raskoraka između zainteresovanosti istraživača (ali i pažnje javnosti) sa jedne strane i ograničavajućih faktora u napretku naučnih saznanja sa druge, u radu je dat pokušaj preispitivanja ograničenja izvornih osnova za nova istraživanja i to u dva posebna pravca. Prvi pravac predstavljaju arhivi, arhivski fondovi i korišćenje arhivske građe, a drugi je rastuća dostupnost izvora i informacija zahvaljujući razvoju informacionih tehnologija i postojećim trendovima sveobuhvatne informatizacije. Na kraju je dotaknuto pitanje budućih istraživanja u kontekstu aktuelnog razvoja veštačke inteligencije i mašinskog učenja.
ključne reči: Holokaust, Drugi svetski rat, Srbija, Beograd, istoriografija, arhivi, digitalna istorija, digitalizacija, veštačka inteligencija
U gustoj mreži represivnog aparata formiranog na teritoriji Srbije tokom Drugog svetskog rata centralno mesto je zauzimao sistem logora i zatvora, sa stratištima na kojima je ubijeno na desetine hiljada civilnih talaca, pripadnika pokreta otpora, njihovih simpatizera, gotovo u potpunosti uništena jevrejska zajednica, ubijeni mnogi pripadnici romske polulacije.[1] U jesen 1941. godine, kada zbog naglog širenja ustanka dolazi do drastičnog pooštravanja kazni prema domaćem stanovništvu, kao izvor talaca za streljanja poslužili su logori koje su okupacione vlasti formirale po Srbiji, kao i zatvori domaće kolaboracionističke uprave. Među logorima koji su nalikovali onim na teritoriji Rajha i Generalnog Guvernmana u današnjoj Poljskoj i Ukrajini[2] bili su i logori u Beogradu: „Sajmište”, Banjica, „Topovske šupe”, smešteni u samom gradskom jezgru i njegovoj neposrednoj periferiji. [3]
Veoma visok stepen efikasnosti i kratak vremenski rok u kojem je stradala većina jevrejskih žrtava, kao i aktivna uloga jedinica Vermahta, predstavljaju neke od bitnih posebnosti Holokausta u Srbiji. Među stradalim u sprovedenim odmazdama zbog ustaničkih akcija tokom 1941. i 1942. godine, pored jevrejskih žrtava koje su bile među najbrojnijim, bio je i veliki broj građana srpske nacionalnosti. Iako većina stradalih nije imala veze sa akcijama ustanika usmerenih protiv okupacione uprave, u sklopu mera sprovedenih radi gušenja ustanka i zastrašivanja većinskog srpskog stanovništva, sprovedena je i fizička likvidacija Jevreja. Od ukupno 11.870 Jevreja u Beogradu, sprovođenje poslednje faze „konačnog rešenja” „jevrejskog pitanja” uspelo je da izbegne i kraj rata dočeka samo 1.115 članova zajednice.[4]
Veliki broj zatočenika iz ovih logora je odvođen na streljanja u Jajince, na Centralno groblje (Marinkovu baru), Jevrejsko groblje, mesto Jabuka kod Pančeva i druga stratišta u Beogradu i okolini.[5] Samo u prvoj polovini oktobra pripadnici nemačkog garnizona u Beogradu streljali su oko 2.000 Jevreja i 200 Roma iz logora „Topovske šupe”. Sa 4.400 likvidiranih Jevreja i Cigana u samo dve odmazde u oktobru i novembru 1941. godine, Beograd je postao glavno stratište Holokausta, pravi streljani grad.[6]
Nakon što su do početka decembra 1941. godine ubijeni bezmalo svi odrasli jevrejski muškarci u okupiranoj Srbiji, od 8. do 12. decembra izvršena je internacija jevrejskih žena i dece u logor na Sajmištu. Od oko 6.400 zatočenih Jevreja i oko 600 Roma, život je izgubilo preko 6.300 zatočenika, i to za samo šest nedelja, u aprilu i maju 1942. godine.[7] Nakon toga je na prostoru nekadašnjeg Jevrejskog logora Zemun formiran Prihvatni logor Zemun (Anhaltelager Semlin) koji će skoro do samog kraja rata odnosno do kraja okupacije Srbije predstavljati centralni nemački logor za interniranje protivnika okupacije i civilnog stanovništva sa ustaničkih područja.[8]
U sačuvanim knjigama zatočenika Logora Banjica[9] zabeleženo je i da su mnogi zatočenici sa ovog mesta upućivani u druge logore na prinudni rad, kao i u druge koncentracione logore širom okupirane Evrope.[10] Mnogi su skončavali nasilnom smrću posle teških isleđivanja i mučenja radi iznuđivanja priznanja u zatvorima Gestapoa i Specijalne policije, ili vešanjem i streljanjem u samom logoru. [11]
* * *
Različiti aspekti i pitanja vezana za Holokaust, genocid i masovnom teror koji su sprovodili nacistička Nemačka i njeni saveznici za vreme Drugog svetskog rata na području Srbije i Beograda, već su decenijama u fokusu pažnje istraživača različitih profila. Na temelju ovih istraživanja i objavljenih radova, dobrim delom utemeljenih na primarnim istorijskim izvorima, baziraju se naša znanja o ovoj izuzetno važnoj temi, koja čini i deo našeg današnjeg identiteta. Pregledom i uvidom u sadržaj naučne produkcije u kojoj učestvuju ne samo domaći, već i eminentni strani autori, uviđa se međutim i pojava radova koji samo ponavljaju ili kompiliraju zaključke starijih istraživanja.[12] Pored toga, istraživači ističu i druge manjkavosti u postojećim saznanjima, kao što je na primer nedovoljno osvetljena unutrašnja struktura logoraša.[13] Kao jedna od glavnih prepreka na putevima novih saznanja najčešće se ističe već u velikoj meri iscrpena domaća izvorna osnova, kao i potreba za preduzimanjem temeljnih komparativističkih istraživanja i sagledavanja.[14]
U cilju prevazilaženja raskoraka između zainteresovanosti istraživača (ali i pažnje javnosti) sa jedne strane i ograničavajućih faktora u napretku naučnih saznanja sa druge, u ovom radu ćemo pokušati da preispitamo ograničenja izvornih osnova za nova istraživanja i to u dva posebna pravca. Prvi pravac predstavljaju arhivi, arhivski fondovi i korišćenje arhivske građe, a drugi je rastuća dostupnost izvora i informacija zahvaljujući razvoju informacionih tehnologija i postojećim trendovima sveobuhvatne informatizacije.
PK-Aufnahme: Kriegsberichter: Neubauer
April 41 [Bildtitel von Bild 183-L29069]
U predgovoru i do danas neprevaziđene monografije o nemačkom logoru na Beogradskom sajmištu, objavljane 1992. godine, Milan Koljanin napominje da je za osvetljavanje problematike stradanja Jugoslovena u Drugom svetskom ratu od odlučujućeg značaja bila dostupnost i sređenost arhivskih izvora.[15] Pri tome, istoriografska istraživanja Holokausta u Srbiji u značajnoj su meri od početka bila ograničena uništavanjem pisanih tragova masovnih zločina od strane okupacionog aparata. Kako su evidencije Jevreja u Jevrejskoj policiji i komandama logora u Topovskim šupama i na Beogradskom sajmištu uniištene još za vreme okupacije, istraživači su bili prinuđeni da se od početka u velikoj meri oslanjaju na posredne izvore.[16]
Pored toga što je u međuvremenu porastao broj objavljenih istraživanja utemljenih na originalnoj arhivskoj građi, deo arhivskih dokumenata postao je lakše dostupan priređivanjem, objavljivanjem i dodatnim poslovima na sređivanju i obradi, te stoga arhivi i arhivski fondovi potencijalno predstavljaju heurističku bazu kojoj se ipak vredi ponovo vraćati. Pojedini istraživači sa pravom ističu da su uprkos obimnom dosadašnjem radu i dalje potrebni napori u cilju što potpunijeg prikupljanja podataka i utvrđivanja činjenica.[17]
Kao dobar primer navedimo otkrivanje nove arhivske građe u Istorijskom arhivu Beograda 2015. godine, gde je prilikom revizije fondova među neobrađenom arhivskom građom nastalom posle Drugog svetskog rata, pronađena dokumentacija i prijave smrti za više od 3000 beogradskih Jevreja ubijenih u logoru Sajmište.[18] U pitanju je građa fondova narodnih odbora rejona, prvih organa vlasti nakon oslobođenja, odnosno građa nastala radom Državne komisije za ratnu štetu.[19] Naime, tokom 1945. i 1946. godine prikupljani su podaci o materijalnoj šteti pričinjenoj tokom rata, kao i podaci o nestalim i nastradalim licima. Upravo ova građa je poslužila kao osnova za formiranje baze podataka i podsticaj za dalja istraživanja i aktivnosti u okviru međunarodnog projekta Eskalacija u Holokaust.
Kao najvažnije ishodište ovog projekta objavljena je onlajn pretraživa baza podataka zatočenika logora Sajmište, na raspolaganju korisnicima u formi otvorenog pristupa od 2017. godine. Ona sadrži podatke za 3.505 ubijenih, a pretraživanje se može vršiti prema više parametara (po prezimenu, imenu, ili oba podatka). Uneti podaci o žrtvama (prezime; ime; ime oca; devojačko prezime; godina rođenja/starost; zanimanje; nacionalnost/veropispovest; boravište; izvor; podnosilac prijave) u pojedinim slučajevima dopunjeni su i digitalnim kopijama dokumenata iz drugih arhivskih celina, a koje se odnose na određenu ličnost (prijave boravka, upisnice učenika, prijave imovine, različite molbe i dr). Pridružena arhivska građa time na poseban način svedoči o životu jedne zajednice, čiji su pripadnici tragično stradali u logoru na beogradskom Sajmištu 1942. godine.
Osim podataka nastalih radom Državne komisije za ratnu štetu u okviru narodnih odbora rejona, za potrebe rada na ovom projektu istraživane su i obrađivane i prijave žrtava podnošene 1950. godine opštinskim i rejonskim odborima Saveza boraca Narodnooslobodilačkog rata (SUBNORa). Međutim, pokazalo se da su ovi podaci manje pouzdani, verovatno zbog veće vremenske distance u odnosu na događaje u vezi sa kojima su prikupljane informacije.[20] Za potrebe ovog projekta ukupno je pregledano i obrađeno 29.000 predmeta, a tokom istraživanja se došlo do broja od preko 4000 prijava koje su se odnosile na lica stradala u logoru Sajmište. Redukcijom imena žrtava koja su više puta prijavljivana u bazu je uvršteno oko 3500 imena. Treba napomenuti da put do utvrđivanja tačnih imena i podataka o načinu stradanja u pojedinim slučajevima nije bio nimalo jednostavan. Na primer, dešavalo se da u dve prijave za istu osobu navedeni različiti lični podaci. U takvim slučajevima arhivisti su nastojali da razreše nedomice i upoređivanjem podataka sa drugim izvorima.[21]
Treba naglasiti da obrada i sređivanje arhivskih fondova i građe nastale prvih posleratnih godina predstavlja mukotrpan posao i zahteva veoma veliki angažman arhivista. Pored ostaloga, ove fondove po pravilu karakteriše komplikovana organizaciona struktura sa čestim promenama organizacione šeme (odseci, odeljenja, povereništva i saveti)[22], hartija na kojoj su nastajali dokumenti često je lošeg kvaliteta (pelir) i u dosta lošem fizičkom stanju i osim dezinfekcije slabo je šta rađeno na njenoj zaštiti. Poslovi na sređivanju ovih fondova često se protežu u dužim vremenskim periodima, sa prekidima u radu, kako zbog velikog broja drugih poslova, tako i zbog odlazaka radnika iz kolektiva. Ne bi trebalo zanemariti ni činjenicu da u mnogim arhivima na prostoru bivše Jugoslavije postoje srodni fondovi, zbirke i arhivske celine u kojima postoji građa koja je još uvek nepoznata istraživačima. Takođe, treba imati na umu potencijal upostavljanja tzv. područja veze među obrađenim i u kompjuterske sisteme unešenim jedinicama opisa, kako unutar pojedinih institucija, tako i na širem planu međuinstitucionalne saradnje. U svemu tome značajnu ulogu u budućnosti može imati i razvoj novih softverskih rešenja, mašinskog učenja i veštačke inteligencije.[23]
Osim pitanja dostupnosti i stanja arhivske građe, za bolje osvetljavanje različitih pitanja u vezi sa Holokaustom u Srbiji i Beogradu, kao i za perspektivu budućih istraživanja, postoji još nekoliko važnih pitanja koja bi valjalo pomenuti. Jedan od najznačajnihih fondova za proučavanje ove teme svakako predstavlja i fond Zapovednika policije bezbednosti i službe bezbednosti (BdS – Befehlshaberder Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienstes) koji se čuva u Istorijskom arhivu Beograda (IAB-1177). Građu fonda čine personalna dosijea hapšenih lica, personalna kartoteka pripadnika Gestapoa, agenata i službenika, kao i kartoteka hapšenih ili samo praćenih sumnjivih lica od Gestapoa i opšta arhiva. Dokumenta su na nemačkom jeziku, a u velikom broju slučajeva uz svaki originalni predmet nalazi se i prevod dokumenata sa nemačkog na srpski jezik.[24] Pored dokumenata iz ovog fonda, i druge važne fondovske celine sadrže građu izvorno nastalu na nemačkom jeziku, poput fonda Odeljenja opšte policije i Odeljenja specijalne policije Uprave grada Beograda, kao i građa preuzeta od Bezbednosno-informativne agencije (BIA).
Prevođenje ove građe sa nemačkog jezika je vršeno u godinama posle oslobođenja 1944. godine po nalogu novih vlasti.[25] Međutim, prilikom korišćenja, pa čak i objavljivanja i priređivanja ovih dokumenata jedan broj korisnika izostavlja, ili prećutkuje da li je korišćena i konsultovana građa originalnih nemačkih dokumenata, ili njihov kasniji prevod na srpski jezik.[26] Nenamernom omaškom, ili svesnim manirom naučne komunikacije, na ovaj način se stvara konfuzija od značaja za dalja istraživanja. Neki budući istraživači mogu propustiti da pregledaju pojedine izvore misleći da su prethodni korisnici dovoljno iscrpili sadržaj fonda.
Originalna nemačka građa nesumljivo je korišćena u izradi studije Putovanje Karla Bluma kroz Balkan (1942-1943), autora profesora Milana Ristovića.[27] U gotovo filmskoj sagi ovde je prikazana sudbina grupacije sastavljene od nekoliko romskih-sintskih porodica tokom putovanja na koji su krenuli iz srednje Nemačke u proleće 1942. godine. Prošavši kroz ratom zahvaćen Balkan, članovi karavana putujućih artista krajem januara 1943. su uhapšeni i iz Istanbula, preko logora na Crvenom krstu u Nišu i Banjičkog logora, krajem juna odvedeni u „ciganski logor”, deo Aušvica. Najvećim delom ovaj rad je utemeljen na origanalnoj arhivskoj građi koja se čuva u Istorijskom arhivu Beograda, pre svega na dosijeu u fondu BdS. Dosije sadrži blizu 40 strana kucanih pisaćom mašinom na nemačkom jeziku, bez prevoda na srpski jezik.[28] Istraživačima koji koriste „originalna nemačka dokumenta”, ali uz posredstvo prevedenih dokumentata na srpski, ovaj dosije bi manje pomogao u radu. Naročito treba naglasiti da se značaj ovakve vrste građe ogleda i u činjenici da o sudbini Roma u Drugom svetskom ratu nema mnogo dokumenata u arhivima, a da njihovi lični podaci često nisu ni zavođeni u logorske evidencije (poput Jasenovca, gde su bili ubijani van logorskih žica, na skeli i bacani u Savu).[29]
Pored neobrađenih arhivskih fondova i zbirki, ili njihovih delova, posebno treba usmeriti pažnju i na druge potencijalne mogućnosti novih otkrića unutar arhivskih i drugih institucija, poput zvučnih ili video zapisa kojima nakon preuzimanja nije posvećivana dovoljna pažnja, a koji usled neadekvatnog tretmana predstavljaju posebno ugroženu kategoriju. Nova svedočanstva savremenika događaja iz perioda Drugog svetskog rata koja bi se eventualno pojavila, zajedno sa ranije obrađenim fondovskim celinama, poput zbirke memoarske građe u Istorijskom arhivu Beograda[30], mogle bi biti od značajne koristi u budućnosti.
Od nesumnjivog uticaja na dalji razvoj istoriografskih dometa na planu istraživanja Holokausta imaju i dostupnost izvora i informacija koji se svakodnevno povećavaju zahvaljujući ekspanzivnom razvoju informacionih tehnologija i postojećim trendovima sveobuhvatne informatizacije. Mnogi arhivi, biblioteke i muzeji su već uradili velike i značajne poslove na ovom polju, pre svega u sklopu mnogobrojih projekata digitalizacije arhivske građe i informativnih sredstava. Kao dobra ilustracija neka posluži dostupna dokumentacija u okviru Onlajn arhiva Arolzen.[31]
Arhivska građa sabrana na ovom mestu obuhvata obimnu dokumentaciju u količini od oko 26 kilometara arhivske građe i daje podatke o koncentracionim logorima i logorima smrti, getoima i zatvorima Gestapoa, registracionim karticama, evidencijama i sudbinama prinudnih radnika, oslobođenicima. Takođe je dostupno i više hiljada rezultata povezanih sa geografskom odrednicom Beograd, poput liste jevrejskih žrtava Logora Banjica, dokumentacije o upotrebi gasnog kamiona, spiska zarobljenih jugoslovenskih oficira čije su porodice internirane u Logor Sajmište, liste zatočenih i stradalih u Jasenovcu, personalnih dosijea lica rođenih u Beogradu.[32] Treba istaći da je Arolzen arhiv tokom decenija postojanja bio prvenstveno usmeren na omogućavanje pronalaska ljudi, a ne kao akademski arhiv, te stoga sada nije jednostavno tako obimnu građu indeksirati i pripremiti jednoobrazno za objavljivanje u onlajn okruženju. Iz tog razloga je nekoliko miliona dokumenata koji su dostupni u onlajn režimu od 2015. godine pretraživo u različitom stepenu sređenosti.[33]
Materijali koji su prethodno pažljivo obrađeni, kao na primer dosijei o marševima smrti, propraćeni su prikazima na mapama i lakše pretraživi od materijala koji su dati samo u skeniranom vidu, poput transportnih lista. Arolzen arhiv stoga ulazi u različita partnerstva u cilju kontinuiranog poboljšanja digitalnih funkcija pretrage po tematskom i imenskom ključu. Treba pomenuti i da je digitalni arhiv uopšteno detaljniji u informacijama o osobama deportovanim iz zapadne Evrope, nego za one koji su živeli u istočnoj Evropi na početku Drugog svetskog rata. Uprkos tome, onlajn Arolzen arhiv nesumnjivo predstavlja nezaobilazan alat za istraživače različitih tema i izvor je važnih informacija o stradalnicima iz perioda Holokausta.[34] Upravo su na osnovu ovde dostupnih izvora pronađeni i poslednji tragovi nekoliko članova porodice Blum, kojima se ulaskom na logorsku kapiju Aušvica u leto 1943. godine zatvorio krug ratnog putovanja na Balkanu.[35]
Imajući u obzir da podaci i dokumenti o Holokaustu u Srbiji i Beogradu iskrsavaju i periodično se pojavljuju i na drugim veb lokacijama, počevši od prezentacija značajnih institucija poput Memorijalnog muzeja Holokausta Sjedinjenih Država[36], raznih projekata kao što je Memento Viena[37], pa sve do pojedinačnih svedočenja savremenika Holokausta dostupnih na Jutjubu[38], postavlja se pitanje na koji način bi se i ti materijali mogli uključiti u stabilnu izvornu bazu za dalja istraživanja. Pored informisanosti istraživača o postojanju ovakvih sadržaja, trebalo bi razmisliti o mogućnosti kreiranja neke vrste baze podataka gde bi se na osnovu sporazuma sa insitutucijama koji takav materijal poseduju, ili su u njihovom vlasništvu, na jednom mestu sabirali metapodaci o takvoj građi. Unutar svakog pojedičnog opisa bi mogli biti smešteni metapodaci i url adresa koja bi vodila ka lokaciji gde je dokument pohranjen. Na sličnom principu funkcioniše Arhivski portal Evrope, kreiran u svrhu povezivanja virtuelnih prostora različitih institucija u jedinstveni katalog.[39]
Ovde treba naglasiti da se pored nastavka poslova na digitalizacije izvorne građe, dalja podrška informatičkih rešenja može očekivati u novom stadijumu obrade metapodataka i korišćenja veštačke inteligencije i mašinskog učenja u obradi veće količine podataka (”Big Data”).[40] To podrazumeva uspostavljanje novih relacija među obrađivanim podacima i dalji razvoj softverskih rešenja. U skladu sa tim, ne iznenađuje da se i istraživači u Izraelu okreću podršci veštačke inteligencije u svrhu identifikovanja novih imena stradalih. Stručnjaci u Memorijalnom centru „Jad Vašem” u Jerusalimu uveliko rade na razvoju sopstvenog softvera zasnovanog na veštačkoj inteligenciji kako bi se intezivirala pretraga za detaljima o poznatim i nepoznatim žrtvama.[41] Svesni da postoje ogromne prazinine u analizama postojećih devet miliona zapisa, kao i težine zadatka povezivanja pojedinaca sa datumima, članovima porodice i drugim detaljima, zatim praćenja duplikata i upoređivanjem nalaza, od novog softvera se očekuje dalji napredak i značajni rezultati.[42]
Pored izvorne osnove na kojima su bazirana istraživanja o Holokaustu na području Beograda i Srbije, istraživači svakako moraju obratiti pažnju i na ono što se objavljuje u drugim istoriografijama.[43] Osim prezentacije originalnih rezultata, za napredak istorije kao nauke važna je i temeljna, kontinuirana informacija o različitim područjima istraživanja, koja omogućava istoričarima da grade dalje na tuđim rezultatima, da ne ponavljaju nego samo proveravaju već obavljena istraživanja ili da prošire viđenje upoznavanjem različitih dometa svoje discipline.[44]
Rezime
Različiti aspekti i pitanja vezana za Holokaust, genocid i masovnom teror koji su sprovodili nacistička Nemačka i njeni saveznici za vreme Drugog svetskog rata na području Srbije i Beograda, već su decenijama u fokusu pažnje istraživača različitih profila. Na temelju ovih istraživanja i objavljenih radova, dobrim delom utemeljenih na primarnim istorijskim izvorima, baziraju se naša današnja znanja o izuzetno važnoj temi koja čini i deo našeg današnjeg identiteta. Pregledom i uvidom u sadržaj naučne produkcije u kojoj učestvuju ne samo domaći, već i eminentni strani autori, uviđa se međutim i pojava radova koji samo ponavljaju ili kompiliraju zaključke starijih istraživanja. Pored toga, istraživači ističu i druge manjkavosti u postojećim saznanjima, kao što je na primer nedovoljno osvetljena unutrašnja struktura logoraša. Kao jedna od glavnih prepreka na putevima novih saznanja najčešće se ističe već u velikoj meri iscrpena domaća izvorna osnova, kao i potreba za preduzimanjem temeljnih komparativističkih istraživanja i sagledavanja. U cilju prevazilaženja raskoraka između zainteresovanosti istraživača (ali i pažnje javnosti) sa jedne strane i ograničavajućih faktora u napretku naučnih saznanja sa druge, u ovom radu je pokušano uz pomoć više primera da se preispitaju ograničenja izvornih osnova za nova istraživanja i to u dva posebna pravca.
Prvi pravac predstavljaju arhivi i arhivski fondovi koji usled niza specifičnosti i stanja arhivske građe potencijalno predstavljaju heurističku bazu kojoj se ipak vredi ponovo vraćati. Kao dobar primer navedimo otkrivanje nove arhivske građe u Istorijskom arhivu Beograda 2015. godine, gde je prilikom revizije fondova među neobrađenom arhivskom građom nastalom posle Drugog svetskog rata, pronađena dokumentacija i prijave smrti za više od 3000 beogradskih Jevreja ubijenih u logoru Sajmište. Pored neobrađenih arhivskih fondova i zbirki, ili njihovih delova, posebno treba usmeriti pažnju i na druge potencijalne mogućnosti novih otkrića unutar ovih institucija, poput zvučnih ili video zapisa kojima nakon preuzimanja nije posvećivana dovoljna pažnja, a koji usled neadekvatnog tretmana predstavljaju posebno ugroženu kategoriju.
Drugi smer na koji bi trebalo ukazati je dostupnost izvora i informacija koji se svakodnevno povećavaju zahvaljujući ekspanzivnom razvoju informacionih tehnologija i postojećim trendovima sveobuhvatne informatizacije. Ovo se u velikoj meri odražava i na rad arhiva, biblioteka i muzeja, pre svega u sklopu mnogobrojih projekata digitalizacije. Kao dobra ilustracija neka posluži dostupna dokumentacija u okviru Onlajn arhiva Arolzen, gde je već sada dostupno više hiljada rezultata povezanih sa geografskom odrednicom Beograd. Međutim, treba imati na umu i da arhivska građa pohranjena na mestima poput ovog u fizičkom obliku često sadrži mnogo veći broj dokumenata od onih koji su dostupni u digitalnom obliku i da sami procesi obrade, indeksiranja i pripreme za jednoobrazno objavljivanje nisu jednostavni i da mogu potrajati. Takođe, ne bi trebalo zanemariti ni mogućnosti organizacije i povezivanja velike količine podataka koje se otvaraju razvojem veštačke inteligencije.
Izvori i literatura
Istorijski arhiv Beograda (IAB), BdS – Befehlshaberder Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienstes, B-1174.
Popović, Olivera , „Studija slučaja na istorijski način. Tužna sudbina romske družine”, intervju sa istoričarom Milanom Ristovićem, Politikin Magazin, 19. maj 2024.
Božović, Branislav, Stradanje Jevreja u okupiranom Beogradu 1941-1944, Beograd: Srpska školska knjiga, 2004.
Vodič Istorijskog arhiva Beograda, I, prir. Olivera Taušanović, Emilija Bader, Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 1984.
Gross, Mirjana, Historijska znanost. Razvoj, oblik, smjerovi, Zagreb: SN Liber, 1980.
Dimić, Ljubodrag, Milan Ristović, „Reč uz knjige imena zatočenika logora Banjica”, u: Logor Banjica: logoraši. Knjige zatočenika koncentracionog logora Beograd-Banjica (1941-1944), I, prir. Evica Micković, Milena Radojčić, Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2009.
Dimić, Ljuboidrag, Milan Ristović, „Statistika ’Banjičkih knjiga’ – Skica za grupni portret zatočenika logora Banjica”, u: Logor Banjica: logoraši. Knjige zatočenika koncentracionog logora Beograd-Banjica (1941-1944), I, prir. Evica Micković, Milena Radojčić, Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2009.
Jovanović, Jelena i dr, „Predgovor”, Logor Sajmište: žrtve Jevrejskog logora Zemun, Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2018.
Colavizza, Giovanni, Tobias Blanke, Charles Jeurgens, Julia Noordegraaf, ‟Archives and AI: An Overview of Current Debates and Future Perspectives‟, ACM Journal on Computing and Cultural Heritage, Vol. 15, No. 1 (2021), 12. 6. 2024, https://dl.acm.org/doi/pdf/10.1145/3479010
Koljanin, Milan, Nemački logor na beogradskom sajmištu, Beograd: Institut za savremenu istoriju, 1992.
Koljanin, Milan, „Recenzija”, u: Jelena Jovanović i dr, Logor Sajmište: žrtve Jevrejskog logora Zemun, Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2018.
Lompar, Rastko, „Rade Ristanović. Beogradski ravnogorci: Jugoslovenska vojska u Otadžbini i Ravnogorski pokret u okupiranom Beogradu 1941–1944. Beograd: Institut za savremenu istoriju, 2020, 427.”, Tokovi istorije, 1, 2022.
Mandić, Slobodan, ”Prikazi sajtova (Web adresar) XXXI”, Godišnjak za društvenu istoriju 1, 2019, Beograd, 2019, 113-114.
Mandić, Slobodan, ”Prikazi sajtova (Web adresar) XLII”, Godišnjak za društvenu istoriju 1, 2023, Beograd, 2023, 144-145.
Manošek, Valter, Holokaust u Srbiji: vojna okupaciona politika i uništavanje Jevreja: 1941–1942, Beograd: Službeni list SRJ, 2007.
Micković, Evica, Milena Radojčić, „Koncentracioni logor Beograd – Banjica u okupiranom Beogradu – arhivska građa”, u: Logor Banjica: logoraši. Knjige zatočenika koncentracionog logora Beograd-Banjica (1941-1944), I, prir. Evica Micković, Milena Radojčić, Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2009.
Prpa, Branka, „Reč urednika”, u: Logor Banjica: logoraši. Knjige zatočenika koncentracionog logora Beograd-Banjica (1941-1944), I, prir. Evica Micković, Milena Radojčić, Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2009.
Ristović, Milan, „Jevreji u Srbiji u Drugom svetskom ratu”, u: Pravednici među narodima – Srbija, ur. Nenad Fogel, Beograd: Jevrejska opština Zemun, 2010.
Ristović, Milan, Putovanje Karla Bluma kroz Balkan (1942-1943). Prilog za istoriju Porajmosa, Beograd: Čigoja štampa, 2023.
Spina, Salvatore, ‟Artificial Intelligence in archival and historical scholarship workflow: HTS and ChatGPT”, Umanistica Digitale, n. 16 (2023), 125-133, 12. 6. 2024, http://arxiv.org/pdf/2308.02044v1
Stojanović, Aleksandar, „Savremena istoriografija o Holokaustu u okupiranoj Srbiji 1941 – 1944“, u: Nauka i savremeni univerzitet. Društvene nauke pred izazovima savremenog društva, tematski zbornik radova, ur. Gordana Đigić, Niš: Filozofski fakultet, 2017.
Tucović, Radosav, Dragi Jovanović i general Majsner na čelu policije u okupiranoj Srbiji. Analiza delatnosti Dragomira Jovanovića i Augusta Majsnera u okupiranoj Srbiji 1941-1944, Beograd: Institut za savremenu istoriju, Čigoja štampa, 2022.
Hegedus, István, “How Artificial Intelligence and Machine Learning can Help Rethink Archives”, Atlanti +: international scientific review for contemporary archival theory and practice, 30/2 (2020), 57-64, 12. 6. 2024, https://tinyurl.com/4n8mem7k
Cvetković, Dragan, „Sajmište – Jevrejski logor Zemun”, u: Zbornik radova Konferencija Jevrejski logor Zemun i Prihvatni logor Zemun prošlost-sadašnjost-budućnost Zemun, 18-19. IX. 2021, Beograd: Jevrejska opština Zemun, 2021.
Elektronski izvori
Arolsen Archives, International center on the Nazi Persecution, 19. 5. 2023, https://arolsen-archives.org
DÖW – Vienna Memento Wien, 7. 11. 2022, https://www.memento.wien
Istorijski arhiv Beograda, „Baza podataka zatočenika logora Sajmište”, Eskalacija u Holokaust, 20. 12. 2018, https://www.holokaust.arhiv-beograda.org/sajmiste
Istorijski arhiv Beograda, Digitalni repozitorijum Istorijskog arhiva Beograda, 11. 10. 2024, https://www.digitalni.arhiv-beograda.org
“Olga Andrasi – Oral Testimony”, HANNAH EU Project –YouTube, 24. V 2024, https://www.youtube.com/watch?v=IuLKsgoxqfI
Steven Scheer, ”Holocaust researchers use AI to search for unnamed victims”, May 7, 2024, Reuters, 12. 6. 2024, https://www.reuters.com/world/middle-east/holocaust-researchers-use-ai-search-unnamed-victims-2024-05-06/
United States Holocaust Memorial Museum – Collections Search, 2. 2. 2024, https://collections.ushmm.org/search/
United States Holocaust Memorial Museum, „Camp System: Maps”, Holocaust Encyclopedia, 7. 6. 2024, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/gallery/camp-system-maps
Freie Universität Berlin, Forced Labor 1939 – 1945. Memory and History, 11. 10. 2016, http://www.zwangsarbeit-archiv.de
Summary
Holocaust in Belgrade: hidden pockets of knowledge
Different aspects and problems related to the Holocaust, genocide and mass terror committed by Nazi Germany and its allies in the Second World War in Belgrade and Serbia have been studied for decades. These studies and published papers, mostly based on primary sources, form the foundation of our contemporary knowledge on this subject, which is also a part of our identity. Reviewing the content of scientific productions, involving not only Serbian, but also prominent international authors, reveals that some papers repeat or compile conclusions from previous studies. Also researchers often point out the gaps in existing studies, like insufficiently identified inner structure of the inmates. The main obstacle to presenting new information is the fact that our historical sources are exhausted; therefore methodical comparative studies should be initiated. With a goal to overcome the gap between researchers’ interest (and interest of the wider public) and the limited factors for progress of scientific knowledge, this paper tries to examine the limits of basic sources for new studies in two particular directions.
The first direction is the archives and archival collections, which, due to particularities and conditions of archival material might represent a heuristic base, but still worthy of new visits. A good example is a case from 2015 when new information were found in the Historical Archives of Belgrade after a revision of the collections with unprocessed material created after the Second World War. The material preserved documentation on 3000 Belgrade Jews killed in the Sajmište camp. Besides unprocessed archival fonds and collections, special attention should be paid to other material preserved within these institutions, like audio or video recordings, which, in case of inadequate conditions, could represent endangered material.
Historical sources and information are more available every day due to the constant development of information technologies and digitization processes. These trends affect the activities of the archives, libraries and museums, through digitization projects. A good example of this is the documentation available within the online Arolsen Archives, where several thousands documents can be found with the reference ”Belgrade”. However, one should keep in mind that institutions preserve more documentation in physical form, that process of analytical describing, indexing and preparations for on line presentation is not simple and could take some time. Additionally, the possibility of organizing and connecting a huge amount of data using artificial intelligence is certainly a trend that should not be overlooked.
Key words: Holocaust, Second World War, Serbia, Belgrade, historiography, archives, digital history, digitalization, artificial intelligence
[1] Ljubodrag Dimić, Milan Ristović, „Reč uz knjige imena zatočenika logora Banjica”, u: Logor Banjica: logoraši. Knjige zatočenika koncentracionog logora Beograd-Banjica (1941-1944), I, prir. Evica Micković, Milena Radojčić, (Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2009), 12.
[2] United States Holocaust Memorial Museum, „Camp System: Maps”, Holocaust Encyclopedia, 7. 6. 2024, https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/gallery/camp-system-maps
[3] Osim toga, u Bеogradu jе od jеsеni 1943. godinе na ušću Savе u Dunav postojao i prolazni zarobljеnički logor u kojеm su zatočеni italijanski, sovjеtski, partizanski i drugi ratni zarobljеnici. Nakon što jе gotovo potpuno uništеn u savеzničkom bombardovanju 16/17. aprila 1944, prеživеli zarobljеnici su prеbačеni u novoformirani logor u Milišića ciglani (Dulag 172, Belgrad). Dimić, Ristović, „Reč uz knjige imena zatočenika logora Banjica”, 16;. Vidеti i: Milan Ristović, „Jevreji u Srbiji u Drugom svetskom ratu”, u: Pravednici među narodima – Srbija, ur. Nenad Fogel, (Beograd: Jevrejska opština Zemun, 2010), 235-238..
[4] Ristović, „Jevreji u Srbiji”, 224, 226-227.
[5] Evica Micković, Milena Radojčić, „Koncentracioni logor Beograd – Banjica u okupiranom Beogradu – arhivska građa”, u: Logor Banjica: logoraši. Knjige zatočenika koncentracionog logora Beograd-Banjica (1941-1944), I, prir. Evica Micković, Milena Radojčić, (Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2009), 56.
[6] Ristović, „Jevreji u Srbiji.. . 236.
[7] Nakon fizičkе likvidacijе zatočеnika Jеvrеjskog logora Zеmun i daljе jе nastavljеna policijska potraga za Jеvrеjima koji su izbеgli prijavljivanjе i intеrnaciju. Odsеk (rеfеrat) za Jеvrеjе i Ciganе u Gеstapou i spеcijalnoj policiji u manjеm obimu jе nastavio sa radom do 1943. godinе. Branislav Božović, Stradanjе Jеvrеja u okupiranom Bеogradu 1941-1944, (Bеograd: Srpska školska knjiga, 2004), 18.
[8] Milan Koljanin procеnjujе da jе prеma sačuvanim izvorima u Prihvatni logor Zеmun dovеdеno ukupno 31.972 zatočеnika, uglavnom Srba, a da jе u logoru ili nеposrеdno poslе odvođеnja iz logora život izgubilo 10.636 zatočеnika, uz napomеnu da ovе brojkе trеba smatrati približnom donjom granicom broja dovеdеnih i broja umrlih ili ubijеnih zatočеnika. Milan Koljanin, Nemački logor na beogradskom sajmištu, (Beograd: Institut za savremenu istoriju, 1992), 450.
[9] Procеnjujе sе da jе kroz Logor Banjica od 1941. do 1944. prošlo oko 30.000 ljudi, a prеma sačuvanim knjigama zatočеnika еvidеntirano jе 23.244 logoraša, od kojih jе stradalo njih 4.286. Branka Prpa, „Reč urednika”, u: Logor Banjica: logoraši. Knjige zatočenika koncentracionog logora Beograd-Banjica (1941-1944), I, prir. Evica Micković, Milena Radojčić, (Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2009), 7; Ljubodrag Dimić, Milan Ristović, „Statistika ’Banjičkih knjiga’ – Skica za grupni portret zatočenika logora Banjica”, u: Logor Banjica: logoraši. Knjige zatočenika koncentracionog logora Beograd-Banjica (1941-1944), I, prir. Evica Micković, Milena Radojčić, (Beograd: Istorijski arhiv Beograda, 2009), 24, 37.
[10] Sеćanju na prеko 20 miliona ljudi koji su bili prisiljеni na prinudni rad u nacionalsocijalističkoj Nеmačkoj posvеćеn jе Projеkat Prinudni rad 1939-1945. u sklopu kojеg jе dostupna intеrnеt prеzеntacija sa srеdišnim dеlom koju čini digitalni audio-vizuеlni arhiv sa intеrvjuima sa prеko 600 bivših prinudnih radnika iz 26 zеmalja. Vidеti: Freie Universität Berlin, Forced Labor 1939 – 1945. Memory and History, 11. 10. 2016, http://www.zwangsarbeit-archiv.de
[11] O knjigama ličnih podataka pritvorеnika Konеntracionog logora Bеograd-Banjica vidеti: Micković, Radojčić, „Koncentracioni logor Beograd – Banjica”, 50-58.
[12] Na ovo jе s pravom ukazano u radu: Alеksandar Stojanović, „Savrеmеna istoriografija o Holokaustu u okupiranoj Srbiji 1941 – 1944“, u: Nauka i savrеmеni univеrzitеt. Društvеnе naukе prеd izazovima savrеmеnog društva, tеmatski zbornik radova, ur. Gordana Đigić, (Niš: Filozofski fakultеt, 2017), 151 – 164.
[13] Prеma: Dragan Cvetković, „Sajmište – Jevrejski logor Zemun”, u: Zbornik radova Konferencija Jevrejski logor Zemun i Prihvatni logor Zemun prošlost-sadašnjost-budućnost Zemun, 18-19. IX. 2021, (Beograd: Jevrejska opština Zemun, 2021), 142.
[14] Stojanović, „Savrеmеna istoriografija…, 162.
[15] Koljanin, Nemački logor na beogradskom sajmištu, 5.
[16] Milan Koljanin, „Rеcеnzija”, u: Jеlеna Jovanović i dr, Logor Sajmištе: žrtvе Jеvrеjskog logora Zеmun, (Bеograd: Istorijski arhiv Bеograda, 2018), 466-467.
[17] Božović, Stradanjе Jеvrеja, 13.
[18] Jеlеna Jovanović i dr, „Prеdgovor”, Logor Sajmištе: žrtvе Jеvrеjskog logora Zеmun, (Bеograd: Istorijski arhiv Bеograda, 2018), 7-10; Istorijski arhiv Bеograda, „Baza podataka zatočеnika logora Sajmištе”, Eskalacija u Holokaust, 20. 12. 2018, https://www.holokaust.arhiv-beograda.org/sajmiste
[19] Prijavljivanjе ratnе štеtе bila jе dužnost svih građana i institucija, a štеtu jе prijavljivala i sama država. Prеma: Jovanović i dr, „Prеdgovor”, 8.
[20] Jovanović i dr, „Prеdgovor”, 8.
[21] Na primеr, u slučajеvima kada jе utvrđivanjе tačnih ličnih podataka bilo otеžano, korišćеni su kartoni žitеlja, odnosno prijavе boravka koji sе čuvaju u fondu Uprava grada Bеograda, inačе dostupni rеgistrovanim korisnicima i prеko Digitalnog rеpozitorijuma Istorijskog arhiva Bеograda. Vidеti: „O rеpozitorijumu”, u: Digitalni rеpozitorijum Istorijskog arhiva Bеograda, 11. 10. 2024, https://www.digitalni.arhiv-beograda.org; Jovanović i dr, „Prеdgovor”, 8-9.
[22] Vodič Istorijskog arhiva Bеograda, I, prir. Olivеra Taušanović, Emilija Badеr, (Bеograd: Istorijski arhiv Bеograda, 1984.) 270-274.
[23] O primеni vеštačkе intеligеncijе i mašinskog učеnja u arhivistici vidеti: Giovanni Colavizza, Tobias Blanke, Charles Jeurgens, Julia Noordegraaf, ‟Archives and AI: An Overview of Current Debates and Future Perspectives‟, ACM Journal on Computing and Cultural Heritage, Vol. 15, No. 1 (2021), 12. 6. 2024, https://dl.acm.org/doi/pdf/10.1145/3479010, István Hegedus, “How Artificial Intelligence and Machine Learning can Help Rethink Archives”, Atlanti +: international scientific review for contemporary archival theory and practice, 30/2 (2020), 57-64, 12. 6. 2024, https://tinyurl.com/4n8mem7k ; Salvatore Spina, ‟Artificial Intelligence in archival and historical scholarship workflow: HTS and ChatGPT”, Umanistica Digitale, n. 16 (2023), 125-133, 12. 6. 2024, http://arxiv.org/pdf/2308.02044v1
[24] Micković, Radojčić, „Koncentracioni logor Beograd – Banjica”, 50.
[25] Ovakvi dokumеnti u pojеdinim slučajеvima mogu imati pеčat Ministarstva unutrašnjih poslova FNRJ, Arhiva Upravе državnе bеzbеdnosti, ali nеmaju pеčatе sa dеlovodnim brojеvima ustanova kojе su funkcionisalе za vrеmе okupacijе.
[26] Na primеr, u prikazu knjigе o bеogradskim ravnogorcima autora Radеta Ristanovića, nailazimo na informaciju da jе autor „koristio građu nе samo ravnogorskog porеkla, vеć i originalna nеmačka dokumеnta, kao i građu nastalu radom kolaboracionističkih organa”. Ukoliko su korišćеni (parcijalni) prеvodi nеmačkih izvora na srpski jеzik, sa stanovišta kritikе izvora ostajе upitno da li možеmo rеći da su korišćеna originalna nеmačka dokumеnta. Vidеti: Rastko Lompar, „Radе Ristanović. Bеogradski ravnogorci: Jugoslovеnska vojska u Otadžbini i Ravnogorski pokrеt u okupiranom Bеogradu 1941–1944. Bеograd: Institut za savrеmеnu istoriju, 2020, 427.”, Tokovi istorijе, 1. 2022, 333. Sa drugе stranе, jеdan od rеtkih radova novе gеnеracijе istoričara koji jе tеmеljеn na širokoj naučnoj i izvornoj osnovi koja uključujе i arhivsku građu iz arhiva u Savеznoj Rеpublici Nеmačkoj jе monografija Radosava Tucovića, Dragi Jovanović i gеnеral Majsnеr na čеlu policijе u okupiranoj Srbiji. Analiza dеlatnosti Dragomira Jovanovića i Augusta Majsnеra u okupiranoj Srbiji 1941-1944, (Bеograd: Institut za savrеmеnu istoriju, Čigoja štampa, 2022). Takođе, pomеnimo i monografiju Valtеra Manošеka Holokaust u Srbiji: vojna okupaciona politika i uništavanjе Jеvrеjеa 1941–1942, prvobitno objavljеnu u Minhеnu 1993. godinе, a u srpskom prеvodu 2007, koja jе pisana na osnovu izvornog matеrijala iz nеmačkih i austrijskih vojnih ustanova.
[27] Milan Ristović, Putovanje Karla Bluma kroz Balkan (1942-1943). Prilog za istoriju Porajmosa, (Beograd: Čigoja štampa, 2023). Tekst je prvi put objavljen na engleskom jeziku u časopisu Tokovi Istorije – Currents of History, Vol. 30, 3/2022. Prof. Ristović ukazujе i da jе dеo dosijеa Karla Bluma bio uključеn u postavku bеogradskog Istorijskog muzеja Srbijе 2015. godinе na izložbi Poslеdnjе odrеdištе Aušvic, Ristović, Putovanje Karla Bluma, 6.
[28] Istorijski arhiv Bеograda (IAB), BdS – Befehlshaberder Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienstes, B-1174.
[29] Olivеra Popović, „Studija slučaja na istorijski način. Tužna sudbina romskе družinе”, intеrvju sa istoričarom Milanom Ristovićеm, Politikin Magazin, 19. maj 2024, 27.
[30] Zbirka porеd ostaloga sadrži oko 1200 sеćanja i sadrži bеlеškе o različitim logorima i zatvorima (Banjica, Sajmištе, Milišićеva ciglana, Smеdеrеvska palanka, Niš, Jasеnovac, Mauthauzеn sa područnim logorima, Aušvic, logori u Norvеškoj i dr).
[31] Arolsen Archives, International center on the Nazi Persecution, 19. 5. 2023, https://arolsen-archives.org
[32] “Search for documents in the Arolsen Archives”, Arolsen Archives, 19. 5. 2023, https://collections.arolsen-archives.org/en/search?s=belgrad
[33] Slobodan Mandić, ”Prikazi sajtova (Web adrеsar) XLII”, Godišnjak za društvеnu istoriju 1, 2023, Bеograd, 2023, 144-145.
[34] Mandić, ”Prikazi sajtova (Web adrеsar) XLII”, 144-145.
[35] Ristović, Putovanje Karla Bluma, 38-41.
[36] United States Holocaust Memorial Museum – Collections Search, 2. 2. 2024, https://collections.ushmm.org/search/
[37] DÖW – Vienna Memento Wien, 7. 11. 2022, https://www.memento.wien
[38] “Olga Andrasi – Oral Testimony”, HANNAH EU Project –YouTube, 24. V 2024, https://www.youtube.com/watch?v=IuLKsgoxqfI
[39] Slobodan Mandić, ”Prikazi sajtova (Web adrеsar) XXXI”, Godišnjak za društvеnu istoriju 1, 2019, Bеograd, 2019, 113-114.
[40] Hegedus, “How Artificial Intelligence and Machine Learning can Help Rethink Archives”, 58.
[41] Steven Scheer, ”Holocaust researchers use AI to search for unnamed victims”, May 7, 2024, Reuters, 12. 6. 2024, https://www.reuters.com/world/middle-east/holocaust-researchers-use-ai-search-unnamed-victims-2024-05-06/
[42] Softvеr jе razvijan za prеtraživanjе zapisa na еnglеskom, hеbrеjskom, nеmačkom, ruskom i drugim jеzicima, a za samo nеkoliko sati jе u stanju da obradi višе stotina svеdočanstava i rеzultati su vеoma prеcizni. Steven Scheer, ”Holocaust researchers use AI to search for unnamed victims”…
[43] Popović, „Studija slučaja na istorijski način”, 27.
[44] Mirjana Gross, Historijska znanost. Razvoj, oblik, smjerovi, (Zagreb: SN Liber, 1980), 305.
Was this helpful?
1 / 0